İlqar Məmmədov ifrat nihilizmə və sinizmə yuvarlanıb

REAL Partiyasının sabiq autsayder lideri İlqar Məmmədov son paylaşımlarından birində özünü Nostradamus obrazında təqdim edərək yazır ki, “ABŞ seçkisindən sonra daha da aydın olur ki, sülhün imzalanmasını mənasız şərtə bağlamış Azərbaycan diplomatiyası ancaq dəyərli tarixi vaxt itirdi. Guya Ermənistan öz Konstitusiyasını dəyişəndə nə olacaqdı ki? Nədən qorunmuş olacaqdıq ki? Heç nədən. Bunu yazılarımda dəfələrlə izah eləmişəm”.

Əvvəla, bu, məsələyə bir peşəkar siyasətçi yanaşması yox, tipik populist bloger mövqeyidir. İkincisi isə, İlqar Məmmədov özünü ifrat realist kimi göstərmək istədiyi halda, əksinə, ifrat nihilizmə və sinizmə yuvarlanıb. Ancaq təbii ki, özünün isə bundan xəbəri yoxdur.

Siz bu adamın səsləndirdiyi sualın tərzinə və bəsitliyinə fikir verin: deyir ki, “guya Ermənistan öz Konstitusiyasını dəyişəndə nə olacaqdı ki?”. Bu nə məntiq, bu nə yanaşmadır belə? Özünü peşəkar siyasətçi hesab edən bir şəxs niyə bu qədər dayaz və birtərəfli düşünür? Onun əcaib məntiqindən belə çıxır ki, biz Ermənistanla tələm-tələsik və alayarımçıq sülh bağlamalıymışıq. Yəni ki, sülh xatirinə sülhə imza atmalıymışıq. Başqa sözlə, sülhün dayanıqlı olması, uzunömürlü olması bu REAL-ist siyasətçi üçün qətiyyən önəmli deyil.

Bu yanaşma, əslində, sülh anlayışının mahiyyətini tamamilə təhrif edir. Sülh yalnız atəşin kəsilməsi, sənədin imzalanması və kameralar qarşısında əl sıxılması demək deyil. Real sülh həm də tərəflərin bir-birinə qarşı ərazi iddialarından, revanşist niyyətlərdən və gələcəkdə yeni münaqişəyə zəmin yarada biləcək hüquqi-siyasi əsaslardan tamamilə imtina etməsi deməkdir. Əks halda, imzalanmış sənəd sülh müqaviləsi yox, növbəti böhrana qədər verilmiş fasilə olar.

Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının mövcudluğu məsələsi heç də mənasız şərt deyil. Konstitusiya dövlətin hüquqi-siyasi təməlidir. Orada başqa dövlətə qarşı iddia doğuran müddəalar saxlanıldığı halda, hansısa hökumətin və ya parlamentin xoşməramlı bəyanatlarına arxalanmaq nə dərəcədə rasionaldır? Siyasətdə şəxslərin niyyətləri dəyişə bilər, hökumətlər seçkilərdən sonra dəyişə bilər, amma konstitusion müddəalar dövlətin uzunmüddətli iddiasını və siyasi istiqamətini ifadə edir.

İlqar Məmmədovun məntiqində əsas problem də məhz budur: o, məsələyə yalnız bugünkü reallıqlar və siyasi konfiqurasiya prizmasından baxır. Sanki Ermənistanın hazırkı rəhbərliyi ərazi iddiası irəli sürmürsə, deməli, problem avtomatik olaraq aradan qalxıb. Halbuki dövlətlərarası münasibətlər ayrı-ayrı siyasətçilərin şəxsi vədləri üzərində deyil, hüquqi öhdəliklər, institusional təminatlar və qarşılıqlı mexanizmlər üzərində qurulur. Peşəkar siyasətçinin vəzifəsi də məhz bu fərqi görməkdir.

Əlbəttə, konstitusiya dəyişikliyini sülhün yeganə və mütləq şərti kimi təqdim etmək də sadəlövh yanaşma olardı. Belə dəyişiklik vacib ola bilər, amma onunla yanaşı sərhədlərin delimitasiyası, kommunikasiyaların hüquqi statusu, qarşılıqlı təhlükəsizlik təminatları, itkinlərin taleyi, məhkəmə iddiaları və digər praktiki məsələlər də həll edilməlidir. Sülh müqaviləsi bir cümləlik siyasi şüar deyil, çoxsaylı hüquqi və siyasi komponentlərdən ibarət mürəkkəb sənəddir.

Odur ki, siyasi spekulyasiyaya yol verərək, məsələni aparıb ABŞ-dakı aralıq seçkilərinin nəticələrinə bağlamaq düz deyil. Əksinə, ABŞ-da haKimiyyətdə hansı paartiyanın olmasından asılı olmayaraq, qalıcı sülh məntiqi bütün gələcək riskləri əvvəlcədən hesablamağı tələb edir. “İndi imzalayaq, sonra baxarıq” yanaşması siyasətdə cəsarət yox, məsuliyyətsizlikdir. Çünki sonradan yaranacaq hər bir mübahisənin, hər bir hüquqi boşluğun və hər bir qeyri-müəyyənliyin qiymətini xalqımız ödəməli ola bilər.

Daha qəribəsi isə budur ki, özünü realist kimi təqdim edənlər çox vaxt reallığın ən vacib hissəsini görməzdən gəlirlər. Realizm arzulara yox, faktlara söykənməkdir. Fakt isə budur ki, tərəflər arasında onilliklər boyu davam edən münaqişədən sonra etimad son dərəcə zəif və kövrəkdir. Belə bir şəraitdə hər hansı sənədin dayanıqlı olması üçün maksimum hüquqi aydınlıq və siyasi təminat lazımdır. Buna “mənasız şərt” deyib keçmək isə realizm deyil, siyasi məsuliyyətsizlikdir.

Populist yanaşma isə adətən sualları ifrat dərəcədə sadələşdirir: “Sülh istəyirik, ya istəmirik?”. Halbuki ciddi siyasətin sualı belə qoyulmur. Əsas sual məhz bu cür qoyulmalıdır: hansı şərtlərlə, hansı mexanizmlərlə və hansı təminatlarla sülh əldə ediləcək? Çünki pis hazırlanmış sülh sənədi müharibənin qarşısını almaya, sadəcə onun növbəti mərhələsini gecikdirə bilər.

İlqar Məmmədovun yazısında diqqəti çəkən başqa məqam da onun hadisələrə sonradan verilmiş qiyməti özünün siyasi uzaqgörənliyi kimi təqdim etməsidir. O, başa düşmür ki, 3 noyabr seçkisindən sonra yaranmış qlobal geosiyasi mənzərəni əsas götürüb əvvəlki qərarları bütövlükdə mənasız elan etmək asandır. Lakin siyasətdə nəticəyə baxaraq bütün əvvəlki hesablamaları lağa qoymaq analitik yanaşma deyil, fürsətçi və səthi yanaşmadır. Çünki əsas məsələ həmin qərarın qəbul edildiyi anda hansı risklərin mövcud olduğunu və hansı alternativlərin real olduğunu qiymətləndirməkdir.

Peşəkar siyasətçi bilməlidir ki, sülhə qarşı çıxmaqla sülhün şərtlərini müzakirə etmək arasında böyük fərq var. Azərbaycan üçün məqsəd sadəcə müharibəsiz bir günə çatmaq deyil. Məqsəd gələcək nəsillərin yenidən eyni təhlükə ilə üz-üzə qalmayacağı hüquqi və siyasi düzən yaratmaqdır. Bu məqsədi tələsik imza törəni xatirinə qurban vermək olmaz.

Ona görə də məsələyə bloger ədası və emosiyası ilə deyil, dövlət ağlı və məsuliyyəti ilə yanaşmaq lazımdır. Bu gün bizə sülh naminə sülh yox, təhlükəsizliyin, suverenliyin və qarşılıqlı öhdəliklərin təmin olunduğu dayanıqlı sülh lazımdır. Əgər kimsə bu fərqi görmürsə, onun özünü realist adlandırması vəziyyəti dəyişmir. Bəzən “realizm” adı altında təqdim olunan mövqe sadəcə siyasi nihilizmin və qısamüddətli populizmin başqa adıdır.
Əlisahib Hüseynov

Milli Həmrəylik Komitəsinin sədri