Azərbaycan–Böyük Britaniya tərəfdaşlığı: siyasi dialoqdan qlobal əməkdaşlığa

Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında münasibətlər uzun illər ərzində qarşılıqlı hörmət, siyasi dialoq və ortaq maraqlar əsasında inkişaf edərək yeni strateji mərhələyə qədəm qoyur. 2026-cı il noyabrın 12-də Dublin şəhərində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının Baş naziri Endi Börnhem tərəfindən imzalanmış “Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə” bu münasibətlərin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən mühüm siyasi sənəd kimi diqqət çəkir. Bu Bəyannamə iki dövlət arasında münasibətlərin yalnız mövcud səviyyəsinin təsdiqi deyil, həm də əməkdaşlığın daha geniş sahələri əhatə etməsinə yönəlmiş siyasi iradənin ifadəsidir. Sənəd 1994-cü il fevralın 23-də imzalanmış Dostluq və Əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannaməyə, eləcə də 1998-ci il iyulun 21-də imzalanmış Dostluq Münasibətləri və Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannaməyə əsaslanır. Bu isə göstərir ki, Azərbaycan–Böyük Britaniya münasibətləri təsadüfi siyasi yaxınlaşma deyil, uzunmüddətli əməkdaşlıq təcrübəsinə söykənən ardıcıl və davamlı tərəfdaşlıq modelidir.

Yeni Bəyannamənin əsas siyasi məqamlarından biri beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə sadiqliyin bir daha təsdiqlənməsidir. Tərəflər BMT Nizamnaməsinə, dövlətlərin suverenliyi və müstəqilliyinə, ərazi bütövlüyünə, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin toxunulmazlığına hörmət prinsiplərinə əsaslanan münasibətlərin davam etdirilməsini vacib hesab edirlər. Bu yanaşma Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prioritetləri ilə uzlaşır. Ölkəmiz beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin suveren bərabərliyi, ərazi bütövlüyü və daxili işlərə qarışmamaq prinsiplərinin qorunmasını ardıcıl şəkildə müdafiə edir. Böyük Britaniya ilə imzalanmış yeni strateji sənəddə də bu prinsiplərin ön plana çəkilməsi ikitərəfli münasibətlərin hüquqi və siyasi əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bəyannamədə 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilmiş Sülh Zirvəsinin əhəmiyyətinin vurğulanması da xüsusi diqqətə layiqdir. Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində atılan addımların alqışlanması və Böyük Britaniyanın bu prosesə dəstəyinin təsdiqlənməsi Londonun Cənubi Qafqazda davamlı sülhün bərqərar olmasına verdiyi əhəmiyyəti nümayiş etdirir. Azərbaycan üçün regional sülh yalnız münaqişələrin başa çatması deyil, həm də yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının yaranması, dövlətlər arasında etimadın formalaşması və regionun beynəlxalq əməkdaşlıq məkanına çevrilməsi deməkdir. Bu baxımdan Böyük Britaniya ilə strateji tərəfdaşlığın möhkəmlənməsi Azərbaycanın regional sülh və əməkdaşlıq gündəliyinə beynəlxalq dəstəyin genişlənməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik məsələləri dövlətlərarası əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Geosiyasi rəqabət, regional münaqişələr, transsərhəd təhdidlər və yeni təhlükəsizlik çağırışları ölkələri müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində daha sıx əməkdaşlığa sövq edir. Bəyannamədə müdafiə və təhlükəsizlik əməkdaşlığının gücləndirilməsi ayrıca istiqamət kimi müəyyənləşdirilib. Tərəflər təlim, potensialın artırılması, qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının inkişafı və müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq perspektivlərinin araşdırılması barədə razılığa gəliblər. Bununla yanaşı, hüquq-mühafizə orqanları arasında tərəfdaşlığın genişləndirilməsi, sərhəd idarəçiliyi, məhkəmə və hüquqi əməkdaşlıq məsələləri də sənəddə öz əksini tapıb. Bu, tərəfdaşlığın yalnız hərbi və siyasi təhlükəsizliklə məhdudlaşmadığını, həm də institusional dayanıqlılığın və hüququn aliliyinin möhkəmləndirilməsini əhatə etdiyini göstərir.

Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri iqtisadi münasibətlərin inkişafıdır. Yeni Bəyannamədə ticarət və investisiyaların genişləndirilməsi, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, infrastruktur, xidmətlər və bərpaolunan enerji sahələrində uzunmüddətli tərəfdaşlıqların qurulması əsas prioritetlər sırasında yer alır. Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafına verilən dəstək sənədin geosiyasi və iqtisadi əhəmiyyətini artırır. Azərbaycan Şərqlə Qərb arasında mühüm nəqliyyat və logistika qovşağı kimi regional bağlantıların genişləndirilməsində xüsusi mövqeyə malikdir. Böyük Britaniyanın bu istiqamətdə əməkdaşlığa maraq göstərməsi Azərbaycanın tranzit potensialının beynəlxalq miqyasda daha səmərəli reallaşdırılması üçün yeni imkanlar yarada bilər. Eyni zamanda, enerji təhlükəsizliyi və yaşıl enerji keçidi üzrə əməkdaşlıq perspektivləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ənənəvi enerji sahəsində formalaşmış əməkdaşlıq təcrübəsinin bərpaolunan enerji, aşağı karbonlu texnologiyalar və yaşıl maliyyələşdirmə istiqamətlərində genişləndirilməsi iki ölkənin iqtisadi münasibətlərinə yeni məzmun qazandıra bilər.

Bəyannamənin diqqət çəkən cəhətlərindən biri də təhsil, elm, innovasiya və rəqəmsal transformasiyanın strateji əməkdaşlığın ayrılmaz hissəsi kimi müəyyən edilməsidir. Ali təhsil, peşə hazırlığı, rəqəmsal bacarıqlar, süni intellekt, elmi tədqiqatlar və texnoloji innovasiyalar üzrə əməkdaşlıq Azərbaycanın iqtisadi modernləşmə və insan kapitalının inkişafı hədəflərinə uyğun gəlir. Universitetlər, elmi-tədqiqat institutları və sənaye müəssisələri arasında əlaqələrin genişləndirilməsi isə bu istiqamətdə praktiki nəticələr əldə edilməsinə şərait yarada bilər. İnsanlararası əlaqələrin, mədəni mübadilələrin və peşəkar şəbəkələrin təşviqi də tərəfdaşlığın uzunmüddətli xarakterini gücləndirən amillərdəndir. Çünki dövlətlər arasında davamlı münasibətlər yalnız rəsmi siyasi dialoqla deyil, həm də cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşma və etimadla möhkəmlənir.

Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə ikitərəfli münasibətlərin inkişafında yeni mərhələnin siyasi və institusional əsaslarını müəyyən edir. Sənədin əhəmiyyəti onun müdafiə və təhlükəsizlikdən iqtisadiyyata, enerji əməkdaşlığından təhsilə, rəqəmsal innovasiyalardan regional bağlantılara qədər geniş istiqamətləri əhatə etməsindədir. Bu tərəfdaşlıq Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsi, regional sülh gündəliyinin dəstəklənməsi və iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm perspektivlər vəd edir. Ən əsası, yeni Bəyannamə Azərbaycan–Böyük Britaniya münasibətlərinin tarixi təcrübədən gələcəyə istiqamətlənən, qarşılıqlı maraqlara və strateji baxışa əsaslanan əməkdaşlıq modelinə çevrildiyini nümayiş etdirir. Yeni strateji tərəfdaşlıq iki ölkənin qarşılıqlı maraqlarını uzlaşdırmaqla yanaşı, dəyişən beynəlxalq şəraitdə uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün möhkəm zəmin formalaşdırır. Bu münasibətlərin gələcək inkişafı Azərbaycan–Böyük Britaniya əlaqələrinin həm regional, həm də beynəlxalq miqyasda əhəmiyyətini daha da artıracaq.

 

 

Rüstəmova Aybəniz Vilayət qızı, Avrasiya universitetinin Humanitar fənlər və regionşünaslıq kafedrasının müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

 

Comments are closed.

Tərcümə »